De meeste tuinen ontstaan stukje bij beetje: hier een terras, daar een haag, een boom die op een zondag geplant wordt. Tien jaar later ligt het terras om 17 uur in de schaduw, neemt de boom de zon van de moestuin weg en is het gazon verknipt in stroken die je niet gemaaid krijgt.
Een tuinontwerp in bovenaanzicht, op schaal, voorkomt die fouten omdat het toont wat je vanuit het raam niet ziet: afstanden, oppervlaktes, schaduwen en de plaats die volgroeide planten innemen. Deze gids volgt de volgorde van een tuinarchitect: de bestaande toestand opmeten, de zon lezen, de leefzones plaatsen, en daarna de paden, de beplanting en de grenzen.
Vertrek van wat er al is
Begin met een eerlijk plan van de huidige tuin. Begin je van nul, dan legt de gids een plattegrond van je huis tekenen uit hoe je de luchtfoto op schaal legt en de perceelgrens tekent.
Noteer daarna wat telt voor een tuin:
- De deuren van het huis naar de tuin: daar vertrekken alle looplijnen.
- De bestaande bomen, met de echte diameter van hun kroon. Op de luchtfoto zie je de kroon goed: teken ze over.
- Bijzondere plekken: een hoek die nat blijft na een regenbui, een helling, een erg stenige bodem. Een tekstlabel volstaat.
- De ondergrondse leidingen: je plant geen boom boven een riolering en je slaat geen omheiningspaal door een kabel. De gids plan van de ondergrondse leidingen legt uit hoe je ze terugvindt.
- De zichten: wat je vanuit de woonkamer wilt zien, en wat je wilt verbergen, zoals een gevel van de buren of de vuilnisbakken.
De zon op je perceel lezen
In Architektor staat het noorden bovenaan het plan. De zon komt op in het oosten, staat om de middag in het zuiden en gaat onder in het westen, hoger in de zomer dan in de winter. Wat in een tuin alles verandert, is de lengte van de schaduwen.
Op ongeveer 52° noorderbreedte, de breedte van Utrecht en net boven Antwerpen, is dit de zonnehoogte om de middag en de lengte van de schaduw die ze geeft:
| Periode | Zon om de middag | Schaduw om de middag | Schaduw van een haag van 2 m | Schaduw van een boom van 10 m |
|---|---|---|---|---|
| Eind juni | ongeveer 61° | 0,5 × de hoogte | ongeveer 1 m | ongeveer 5,50 m |
| Eind maart, eind september | ongeveer 38° | 1,3 × de hoogte | ruim 2,50 m | ongeveer 13 m |
| Eind december | ongeveer 15° | bijna 4 × de hoogte | bijna 8 m | bijna 40 m |
Dat zijn middagschaduwen, de kortste van de dag. 's Ochtends en 's avonds worden ze langer en draaien ze naar het westen en daarna naar het oosten. In het zuiden van Vlaanderen staat de zon iets hoger en zijn de schaduwen een beetje korter, in het noorden van Nederland iets langer, maar de grootteorde blijft dezelfde.
Voor je eigen perceel gaat er niets boven kijken. Fotografeer de tuin op een zonnige dag rond 10 uur, 13 uur en 17 uur, en zet de schaduwzones op je plan met een tekstlabel of een lichte zone. Doe het opnieuw in een ander seizoen als het kan. De luchtfoto toont ook schaduwen, maar je weet niet op welke dag en welk uur ze genomen is.
Het terras plaatsen
Het terras komt eerst dicht bij de deur van de keuken of de woonkamer: ligt het 20 m verder, dan eet je er niet. Pas daarna komt de oriëntatie:
- Op het zuiden: bijna de hele dag zon, erg warm om de middag in de zomer. Voorzie schaduw (pergola, boom, schaduwdoek).
- Op het westen: zon in de namiddag en 's avonds, ideaal om buiten te eten.
- Op het oosten: ochtendzon, koelte in de namiddag.
- Aan de noordkant van het huis: vaak in de schaduw. Een tweede terras voor warme dagen, zelden het hoofdterras.
Voor de grootte vertrek je van wat er op moet staan. Meet je tafel en tel er ruimte bij om aan elke kant een stoel achteruit te schuiven. Met 75 cm per kant vraagt een tafel van 2 × 1 m al ongeveer 3,50 × 2,50 m, nog zonder doorgangen en barbecue. Een terras van 6 × 4 m op het zuiden biedt plaats aan een tafel voor zes en ruimte om rond te lopen. Teken het met de tool Zone als Terras en kies de bekleding: houten terras, klinkers, tegels, travertin. De oppervlakte verschijnt, handig om materiaal te bestellen.
Paden en looplijnen
Voor je paden tekent, teken je de echte looplijnen: van de deur naar het tuinhuis, van de keuken naar de compostbak, van de poort naar de voordeur, van de garage naar de vuilnisbakken. Paden die die lijnen niet volgen, worden uiteindelijk afgesneden door een olifantenpaadje in het gras.
Kies de breedte volgens het gebruik: een kruiwagen, een grasmaaier of twee mensen naast elkaar vragen niet hetzelfde. Meet je kruiwagen, dat is het eenvoudigst. In Architektor geeft de tool Zone als Tuinpad, of als Oprit / parking voor een berijdbare toegang, met een materiaal (grind, klinkers, tegels) meteen de oppervlakte die je moet bestellen.
Het gazon: een eenvoudige vorm
Het gazon is vaak wat overblijft. Teken het liever als een bewuste vorm:
- Eenvoudige vormen maai je snel. Vermijd smalle stroken en scherpe hoeken tussen twee borders.
- Zachte bochten in plaats van zigzaglijnen als je een vrije rand wilt.
- De berekende oppervlakte dient om graszaad of graszoden te bestellen, en de getoonde omtrek helpt om een boordsteen of de begrenzingsdraad van een robotmaaier te schatten.
Hagen, omheiningen en grenzen
Met de tool Omheining, haag, muurtje teken je de grenzen: omheining, haag, muurtje of poort. Een haag is geen lijn: volgroeid neemt ze een strook grond in, vaak een brede, die je aan beide kanten moet kunnen snoeien. Een beukenhaag, haagbeuk, liguster of taxus teken je met de breedte die ze zal hebben, niet die van de plantjes bij het planten.
De plantafstanden tot de perceelgrens zijn wettelijk geregeld. In België geldt sinds 1 september 2021 het nieuwe Burgerlijk Wetboek: bomen die hoger worden dan 2 m plant je op minstens 2 m van de grens, andere bomen, struiken en hagen op minstens 0,5 m, gemeten vanaf het midden van de voet. In Nederland bepaalt artikel 5:42 van het Burgerlijk Wetboek 2 m voor bomen en 0,5 m voor heesters en heggen, tenzij een plaatselijke verordening of gewoonte een kleinere afstand toelaat. Een gemeentelijk reglement, een verkaveling of het omgevingsplan kan daar regels aan toevoegen, bijvoorbeeld over de hoogte van omheiningen en het soort haag. Ga het na voor je plant: een haag van tien jaar verplaatsen is een flinke klus.
Bomen: op hun volwassen maat
Dit is de meest gemaakte fout: een boom planten met zijn maat in het tuincentrum in je hoofd. Vul in de eigenschappen van de boom de soort en de diameter van de volgroeide kroon in, en kies het type: loofboom, naaldboom, fruitboom, struik of palm. Het plan toont dan wat de boom echt zal innemen.
Denk aan drie dingen voor je hem plaatst:
- De schaduw die hij zal werpen op het terras, de moestuin, het huis van de buren, met de tabel hierboven.
- De wortels: ver van de fundering, de leidingen en een toekomstig zwembad.
- De bladeren: een grote eik, linde of esdoorn bij een terras of een vijver betekent elke herfst harken.
Fruitbomen en de moestuin hebben zon nodig: zet ze waar de schaduw van december er niet toe doet, maar die van maart tot september kort blijft.
Moestuin, borders en technische hoeken
- De moestuin ligt in de zon, dicht bij een kraan, niet te ver van de keuken. Zone als Moestuin.
- Borders teken je als zone Plantvak; hun oppervlakte helpt om planten en mulch te tellen.
- Technische hoeken verdienen hun plaats op het plan: tuinhuis, compost, vuilnisbakken, brandhout, en de regenwaterput of -tank, die je op het niveau van de leidingen tekent met de tool Tank / put.
- De beregening kun je als een volwaardig leidingnet tekenen, met zijn lijnen en kranen.
Verschillende ontwerpen uitproberen
Maak een variant per idee: “Terras west”, “Moestuin achteraan”, “Zonder haag aan de zuidkant”. Je kunt twee varianten over elkaar leggen om het verschil te zien, en naar elke versie terugkeren.
Om je het resultaat voor te stellen, maak je met een eigen Gemini-sleutel een fotorealistisch beeld van het project, bijvoorbeeld een zicht vanuit de tuin op het huis. Dat is een sfeerbeeld, geen exacte simulatie: de maten die tellen, zijn die van het plan.
Ben je tevreden over het plan, deel het dan met de link “Tuin en buiten” met een tuinaannemer of je familie: ze openen het zonder account, meten en reageren op het plan. Voor de aanleg exporteer je het niveau Tuin / buiten als PDF op schaal. En hoort er een zwembad bij het project, dan neemt de gids een zwembad aanleggen de vragen over zon, bomen en leidingen voor het bad nog eens door.